ده سال قانون اساسی افغانستان: چرا گفتگو مهم است

FacebookTwitterGoogle+Google GmailShare
قانون اساسی افغانستان به عنوان یکی از مهم ترین دستاوردهای ده سال گذشته افغانستان مطرح بوده است. همواره تاکید شده است که هر نوع تغییر احتمالی در فضای سیاسی افغانستان، نباید ارزشهای مندرج در قانون اساسی را قربانی کند. با این حال، مردم افغانستان، اعضای جامعه مدنی و دانشجویان، فرصت اندکی داشته اند تا در مورد قانون اساسی کشورشان بحث و گفتگو کنند.
چرا ادعا می شود که قانون اساسی افغانستان یکی از بهترین ها در سطح منطقه است؟ دقیقا کدام حقوق و آزادی های شهروندان در این قانون محافظت شده است؟ پیامدها و تاثیرات اقتصادی، سیاسی و اجتماعی این قانون بر مردم عام چیست؟ آیا خلاها و مشکلاتی هم در این قانون وجود دارد؟ بحث در مورد این سوالها و بسیاری سوالهای مشابه دیگر، نیازمند بوجود آمدن گفتمان و فضایی برای بحث و گفتگو است.
یک چنین فرصتی، اخیرا از سوی واحد تحقیق و ارزیابی افغانستان (AREU) فراهم شده است. این واحد، در تجلیل از ده سالگی قانون اساسی (۲۰۰۴-۲۰۱۴) برنامه وسیعی برای ارزیابی، تحلیل و تحقیق در مورد ابعاد مختلف قانون اساسی روی دست گرفت. این برنامه، منجر به تهیه چندین تحقیق و مطالعات موردی شد؛ از تحقیق مهمی توسط داکتر هاشم کمالی در مورد مسایل کلیدی مرتبط به قانون اساسی، تا مطالعات موردی “مروری بر حقوق اساسی شهروندان”، “تفکیک قوا” و “خطرات عدم قانونمداری”.
 این پژوهش ها، دارای ظرفیت کافی برای فراهم آوری زیربناهای برای بحث و گفتگو میان شهروندان است. برخی اقدامات اولیه برای ایجاد چنین گفتمانی از همین حالا صورت گرفته است. به طور مثال، واحد تحقیق و ارزیابی افغانستان، به تاریخ هشتم قوس ۱۳۹۳، میزبان یک بحث آزاد در کابل بود که در آن شماری از کارشناسان قانون اساسی نظریات خود را ارایه کرده و با شرکت کنندگان وارد یک بحث آزاد شدند. در این برنامه، علاوه بر کارشناسان، تعدادی از دانشجویان جوان نیز حضور داشتند. شرکت این دانشجویان در همچو برنامه ها، می تواند در گسترش این گفتمان در میان حلقات بزرگتر که تنها محدود به نخبگان نیست، حیاتی باشد. همچنین مهم است تا افغانها فرصت آن را بدست بیاورند تا نسبت به قانون اساسی کشورشان حس مالکیت کنند. عمدتا، در دموکراسی های جوان، اگر شهروندان فرصت نگاه منتقدانه به قانون اساسی را که فعالیت و تحرکات روزمره آنها در عرصه های سیاسی، اجتماعی و اقتصادی را مدیریت می کند، نیابند و فرصت نداشته باشند تا پیامدها و تاثیرات مشخص قانون اساسی بر زندگی روزمره یشان را درک کنند، امکان اینکه فضای مناسبی برای تطبیق قانون اساسی رشد و پرورش داده شود، کاهش می یابد.
در نهایت امر، دموکراسی های پویا و کارآ، بر محور شهروندان پر جنب و جوش، مسول و آگاه اعمار می شود که از حقوق اساسی شهروندی شان آگاه هستند. تقویت فرهنگ گفتگو و بحث، برای عملی کردن و محافظت ارزش های دموکراتیک مهم است. همچنین، ده سال بعد از تصویب قانون اساسی افغانستان، هم اکنون زمان مناسبی فرا رسیده تا افغانها نگاهی به گذشته داشته و در این مورد بحث کنند که قانون اساسی کشورشان چگونه توانسته آنها را در زمینه فایق آمدن بر بعضی مشکلات و چالش های اصلی کمک کند؛ ده سالی که به شدت درگیر فراز و نشیب های سیاسی و اجتماعی بوده است.
بحران ها بر سر منازعات انتخاباتی و میکانیزم ها برای حل آن، مسایلی جدی در زمینه تفکیک قوا، تنش میان قوه اجرایی و تقنینی، و چگونگی تضمین استقلال قوه قضایی، همه مرتبط به این است که آیا قانون اساسی افغانستان در یک دهه گذشته توانسته از این آزمونها موفقانه بیرون شود یا خیر. در عین حال، توافق ایجاد حکومت وحدت ملی در افغانستان، تقاضا می کند تا ظرف دو سال آینده، لویه جرگه ای برگزار شده و پیشنهاد تعدیل و اصلاح قانون اساسی را بررسی کند. از این رو، این مسله در حال حاضر و همچنین در آینده بسیار نزدیک، از مسایل داغ مورد بحث خواهد بود. اما هر گونه تغییر در قانون اساسی که بر اساس تجارب ده سال گذشته و درسهای آموخته از آن شکل گرفته و زمینه را برای دولتداری بهتر و تقویت حقوق اساسی شهروندان فراهم کند، نیازمند بوجود آمدن فضایی متشکل از جریانها و افراد آگاه است، تا بتواند این فضا به ایجاد یک گفتمان سازنده بی انجامد. در صورت نبود چنین فضایی، روند اصلاح قانون اساسی می تواند تهدید عقبگرد را با خود به همراه داشته باشد.
با توجه به این مسایل، ایجاد گفتمانی در مورد قانون اساسی در بین افغانها در چنین شرایط حساس تاریخی، می تواند افغانستان را در گذار به فردای بهتر و قانونمدار کمک کند، فردای که در آن به ارزشهای قانون اساسی و دموکراسی، حقوق اساسی و حاکمیت قانون عادلانه احترام بیشتری گذاشته می شود.
رامین انوری با بخش ارتباطات و دادخواهی واحد تحقیق و ارزیابی افغانستان کار می کند. او در بخش های حقوق بشر و حاکمیت قانون در افغانستان کار کرده است. تماس با ایمیل: ramin@areu.org.af و حساب تویتر: @raminanwari